Sa Akun Pagmina kang Bulawan
“Watch out for falling rocks, they might contain gold.”
Haros daw mabari ang liug ko ka waug para lang matapos kabasa ang nakasulat sa signboard nga nabutang sa kilid dalan ka Hamtic-San Jouaquin paagto sa Iloilo
. Ano kano
to? Duro gali dya bulawan sa bukid? Sa pinsar ko lang, kun maduyo karun dya ang driver ka Ceres, piho, mamurot guid dya ka bulawan sa aragyan. Tingala ko man nga ang karsada duro buho-buho nga daw surungkaan hay basi ginakali ka mga tawo sa pagpasimpalad nga may mabuol sanda nga bulawan. Amu ri-a guro ang rason nga wara pa pagkid-ana ka gobyerno ang karsada. Kuon ko, daad ginsaylo na lang nanda ang highway sa iba nga lugar kag minahun todo ang karsada nga dya. Daw minahan man ang sitwasyon na kadya sa kaduruhon kang batsi kag yab-ok. Pero bisan kasurumpa ang highway nga dya, amo dya ang nagsirbe papel nga akon ginsulatan kang akon mga damgo, kang mga inagyan sa tinuig ko nga pagmina kang bulawan sa Miagao. Liwat-liwat ko nga ginasulat ang akon mga damgo sa nagabarangag nga taramnan kang Apdo hasta sa Lindero, sa kurulbaan nga mga banglid kang Dawis, sa kalbo nga mga bukid kang San Bernardino, kag sa maasul nga baybay kang San Joaquin kag Miagao. Nangin saksi ang mga laya nga hilamon sa kilid kang karsada, ang mga kawayanan kag mga mahogany, gemilina kag niyog nga akon ginpangtandaan, ria sanda tanan, namayha sa kataason kang akon mga ambisyon. Ambisyoso daan takun. Apat lang ria katuig, mabuol ko gid ang akon nga makanang-kanang nga diploma kag mauribay gid ang handum nga sablay.
Sa una, bitbit ko ang piko kag pala…
Sige, umpisahe run kakutkut. Mayad guid tana nga may naumpisahan ikaw.
Uhod, dya-ay run ay ang konduktor ka Ceres. Manguhit run ri-a kar-on. Itugro ko na lang gani ang plete ko.
“To, kulang dya, lantawa ticket mo hay traynta-singko run ang plete.”
“Ay, mahal run gale plete Nong? Daw bayntsingko lang to kan-o pag-uli ko bay.”
Te ano run gale dya bay? Nagtaas run gale ang plete. Mabuhinan ruman kadya ang allowance ko eh. Lipatan ko run man gale kadya ang sangka irigmaan. Mahal pa bi ang dapli sa CUB. Tatlo ka gurot nga tul-an ka manok, dise-otso run. Indi run magdugang ka half rice, duruhon ko lang inom ka tubig. Yadi pa karon ang dos para sa photocopy sa subject ni Ma’am Hand-outs.
Ay maan kanimo, Karay-a kabay takun. Daw sa kwawi takun maghiligaynon. Nanamian takun mag paragumo. Wara it dapat ikahuya. Kinaray-a ang Lingua Franca kang Panay
. Nasadyahan guid takun kang una ko nabatian nga karay-a man gali ang mga taga Miagao.
“Diin run ralabhan mo to?”
Ay, abaw! Nami gid pamatian. Abit ko anay hiligaynon man ang taga Miagao. Lain gale. Marahalun man gale ang andang mga dila. Linguahe man kang mga datu.
Ano run ayhan ang sitwasyon nanda sa balay man? Daad duro patubas namun ba. Daad duro gawa ang ginpadara ni nanay. Mainternet pa ko daan kar-on para sa take home ni Ma’am High Tech. Sosyal dya gawa tana daan mag maestra. Paemail-email run lang.
“Boss, diin dya kara ayun ang box one man?”
“Dya kara ang box one.”
“Dya man guid kara pwede ka hulog kang padara?”
“Huod, pwede man. Ipadara mo lang sa Ceres, di gani sa RM, pwede man gani sa Susie star.”
“Te, may padara run nong?
”
“Wara pa man.”
“Ay naano to man? Buhay guid mag-abot allowance ko haw.”
“Basi nahulog sa banglid.”
“Indi man nong. Ay mayad, ra-ay si Fritz, utangan ta bla.
May reaction paper ruman kami sa History I kag mapasa pa gale kang childhood memories sa Comm I. Ay nay! May long exam pa gale kami sa Math 11. Budlay ra daan kanu magpa exam si Sir F. Notoryus ra kanu bay hambal kang mga upper class duro kara ginsingko na. Gasakit pa bi lawas ko ka project-project kaina sa practice ka cheering. Dag-on guid kanu namun hay defending champion by kanu ang redbolts. Kahuruya kun mapirde.
“Ano to inyo concept sa cheering man? Maranhig?”
“Bampira to.”
“Aw ah, abit ko zombie. Amu guro to napirde kamu hay ang bampira tana daan neat and clean. Sosyal ra daan sanda. Ang mga tsura nyo tana daw mga bangkay nga gin-gabot sa pantyon.”
“Hipos, dyan si Gov.”
“Pero sa tuod lang, mas nami tana ang cheering kang taga Miagao, Todo bigay guid. Ang mag taga syudad, daw latoy nga lata.”
“Huod man.”
“Mauli kaw?”
“Huod. Nahidlaw ko kay nanay.”
“Nanay’s boy kaw haw?”
“Lain mung. Nahidlaw lang ko sa amun balay kag sa ayam ko. Kadta daan kato ngaran na. Nami no?”
“Ang balay nyo?”
“Indi, ang ngaran ka ayam ko.”
“Whatever!”
Sa tunga-tunga, madulom kag daw indi ako kaginhawa…
Sige, padayon lang. Indi magkataka. Bul-a ang kakulba sa dughan. Agwantaha lang anay. So far, so good… birahi pa kutkut.
Baw, haros tanan run lamang nga paper nahimo ko. Reaction paper, report paper, reflection paper, research paper, composition paper, toilet paper, tissue paper, manila paper, yellow paper, pad paper, papel de hapon, paper towel… ah kun ano-anu run lang. Mayad lang wara tamun gahimo ka lab report sa Soc. Sci.
Nami ang Humanities nga subject. Entertainer ang professor. She’s the most competent person to teach the subject. Garing kis-a daw arabuton. Amu gid man ra guro kun nagamenopause run. Sangka bes, may nagsulod nga nagapangkunbinser nga mag mass mob para sa pagscrap kang fee sa UPV facilities, nagpasugot si ma’am. Aktibista man daan.
“Iskolar ng bayan…”
“tuloy pa rin ang laban!”
“SAMASA kaw man?”
“Lain, NP ako.”
“Garally kaw man?”
“Kadya pa lang.”
“Naw haw? Passive kaw haw?”
“Indi ah, ginapaminsar ko lang ang responsibilidad ko sa pamilya ko.”
“Amu ra nga passive kaw lang?”
“Indi man guid. Nagbilin si Nanay nga maeskwela kamayad para makatibawas kami sa pigado nga pangabuhi.”
“Amu ra gani passive kaw?”
“Indi man guid. Priorities lang guid guro.
“Ga CS-US ka man haw?”
“Wara guid gani. Pero ambisyoso ‘ko.”
Buhay pa ang tag-arani. Garut lang pirme ang bagyo. Gadanaw danaw ruman ang karsada, wara gihapon natapos ang pagmina. Gasungka gihapon ang mga sarakyan sa dalan. Ang balay namun, nagatinuro.
“Tay
, ginbaligya mo gale ang baka?”
“Huod, uso kadya takaway ka baka kag karbaw. Mayad tana ri-a nga kwartahun ta, indi maguyod ka tawo. Baluna na lang dya paagto sa Miagao.”
“Wara run gapamunga ang kapayas haw?”
“Naluka tana to ka bagyo.”
“Te, ang petsay tana bay?”
“Duro ulod. Indi magbakal ang tawo kang udlon nga petsay.”
Nagsakit ulo ni nanay. Hambal ka doctor, natipus kano
. Ano run lamang dya man? Basi indi tana kapadara. Daad adlaw-adlaw pista sa Miagao para libre ang igma kag yapon.
“Ano gani kadya?”
“September 22.”
“Pista kadya sa Miagao.”
“Dali, malibot ta sa plasa.”
“Maigma ta dayun kanday Nong Raffy.”
“Libre ruman sangka irigmaan.”
“Balik ta sa yapon. May bilin pa ri-a sa pamahaw.”
“Dalok kaw guid ba.”
“Diin andg dason nga pistahan man?”
“Sa Maringyan.”
“Paramista guid timu geh?”
“Ay huod eh, libre bay tana ri-a.”
Sa punta, pingas run ang pala, dupol run ang piko…
Te… kita mo run? Raay hud, nagabanaag. Pamuruta. Ubusa run kabuol. Dali kay ipatunaw ta, 24 k ra daan.
Hala. Sadya dya. Wara ko ti partner sa thesis. Mahal run daan kadya ang photocopy. 75 cents run. Ano dya man? Mayad pa guro ma SA ako bay. Yadi pa and 625 pesos kada bulan.
“ Ano imo sablay nga baklon? Ang mahal ukon barato?”
“ Hambal nanda, mas nami kanu ang barato. Katiskog kano
ang hablon.”
“Ay gale ra, sige, ang barato na lang akon baklon para tipid.”
“Te, diin kaw maubra kun kagradweyt kaw?”
“Ay, nami tana sa Makati
. Dreams can easily be reached when you are in a skyscraper.”
Indi lang ko anay mag-uli. Daw delikado guid ang dalan Hamtic kag San Joaquin
. Basi madisgrasya pa ang akon mga bulawan. Barayad pa dya daan sa mag kautangan nga 5-6 ka Bombay
. Kadya daan nga daw gin agyan ka linog nga Richter Scale number 7 ang dalan. Duro pil-as.
Tsakto guid ang signboard. Duro bulawan sa bukid ka San Joaquin
kag Hamtic. Pero wara ri-a ginahulat nga mahulog. Ginakutkut ang bulawan.
“Watch out for falling rocks
